Nowoczesne nootropiki budzą dziś ogromne zainteresowanie. W internecie można znaleźć setki dyskusji o substancjach, które rzekomo poprawiają pamięć, koncentrację, odporność na stres czy nawet kreatywność. Wśród nich często pojawiają się nazwy takie jak Semax, Selank, VIP, PE22-28 czy Adamax. Dla osoby, która nie siedzi w biochemii ani neurofarmakologii, te skróty brzmią jak tajne kody. W rzeczywistości większość z nich to krótkie peptydy, czyli niewielkie fragmenty białek, które oddziałują na układ nerwowy. Warto jednak oddzielić to, co wiemy z badań, od tego, co krąży w formie marketingowych obietnic.
Zacznijmy od tego, czym w ogóle jest nootropik. W klasycznym znaczeniu to substancja, która poprawia funkcje poznawcze – pamięć, uwagę, szybkość przetwarzania informacji – przy zachowaniu dobrego profilu bezpieczeństwa i bez wywoływania silnego uzależnienia czy pobudzenia typowego dla stymulantów. Kawa poprawia koncentrację, ale nie jest typowym nootropikiem w sensie naukowym. Nowoczesne nootropiki, zwłaszcza peptydowe, mają działać subtelniej: regulować pracę neuronów, wspierać plastyczność mózgu i poprawiać zdolność adaptacji do stresu.
Semax to jeden z najbardziej znanych peptydów z tej grupy. Został opracowany w Rosji jako analog fragmentu hormonu ACTH, ale pozbawiony jego działania hormonalnego. W badaniach wykazano, że może wpływać na poziom czynnika neurotroficznego BDNF, czyli białka wspierającego przeżycie neuronów i tworzenie nowych połączeń synaptycznych. Semax jest stosowany donosowo, co ma umożliwiać szybsze dotarcie do mózgu. W rosyjskich publikacjach opisywano jego potencjalne działanie w zaburzeniach koncentracji, po udarach czy w stresie przewlekłym. Trzeba jednak pamiętać, że większość badań pochodzi z jednego regionu świata i nie wszystkie spełniają rygorystyczne standardy zachodnich badań klinicznych. W Unii Europejskiej i USA Semax nie jest zarejestrowanym lekiem.
Selank jest „kuzynem” Semaxu, choć działa nieco inaczej. To krótki peptyd wywodzący się z tuftsynu – naturalnego fragmentu immunoglobuliny. Selank był badany głównie pod kątem działania przeciwlękowego. W eksperymentach sugerowano, że może modulować układ GABA, czyli główny układ hamujący w mózgu. Dla laika można to porównać do delikatnego „uspokojenia” nadmiernie pobudzonych obwodów nerwowych, bez efektu silnej senności. Użytkownicy forów często opisują Selank jako środek poprawiający spokój, koncentrację i jakość snu. Znowu jednak trzeba podkreślić: solidne, duże badania międzynarodowe są ograniczone, a długoterminowe bezpieczeństwo nie jest dobrze opisane.
VIP, czyli wazoaktywny peptyd jelitowy (vasoactive intestinal peptide), to zupełnie inna historia. Nie jest to wynalazek biohakerów, lecz naturalny neuropeptyd obecny w organizmie. VIP bierze udział w regulacji naczyń krwionośnych, pracy jelit i odpowiedzi zapalnej. W kontekście mózgu może wpływać na przepływ krwi i sygnalizację między komórkami. W badaniach eksperymentalnych analizowano jego potencjał neuroprotekcyjny. Jednak jako „nootropik” VIP nie ma mocnych podstaw klinicznych i jego zastosowania są głównie eksperymentalne.
PE22-28 to kolejny krótki peptyd, wywodzący się z badań nad spadyną, czyli fragmentem białka sortiliny. Jego głównym celem molekularnym jest kanał potasowy TREK-1 w neuronach. Blokowanie tego kanału w modelach zwierzęcych wiązało się z efektami przeciwdepresyjnymi. Dla osoby bez wykształcenia medycznego można to uprościć: kanały jonowe regulują „elektryczność” w mózgu, a zmiana ich aktywności może wpływać na nastrój i pobudliwość neuronów. PE22-28 był badany głównie w modelach laboratoryjnych. W internecie można znaleźć opisy jego stosowania jako „antydepresyjnego nootropiku”, ale brakuje badań klinicznych na ludziach potwierdzających takie działanie.
Adamax to nazwa pojawiająca się głównie w środowiskach biohackingowych. Często określa się ją jako peptyd o działaniu neurotroficznym, mający wpływać na plastyczność mózgu. Problem polega na tym, że w literaturze naukowej trudno znaleźć solidne, recenzowane publikacje na temat tej substancji. Oznacza to, że wiedza na jej temat pochodzi głównie z materiałów marketingowych i forów dyskusyjnych. To duża różnica w porównaniu z Semaxem czy Selankiem, które przynajmniej mają zaplecze badań eksperymentalnych.
Wspólnym mianownikiem tych substancji jest próba wpływania na plastyczność mózgu. Plastyczność to zdolność neuronów do tworzenia nowych połączeń, wzmacniania istniejących i adaptowania się do zmian. W uproszczeniu można powiedzieć, że im lepsza plastyczność, tym większa zdolność uczenia się i adaptacji. BDNF, kanały jonowe, układy GABA i glutaminianu – to wszystko elementy tej układanki.
Porównując te substancje, można zauważyć kilka różnic. Semax ma relatywnie najlepiej opisaną dokumentację eksperymentalną i jest stosowany klinicznie w Rosji. Selank również ma zaplecze badań, choć węższe. PE22-28 i Adamax są bardziej niszowe i mniej udokumentowane. VIP to naturalny peptyd o szerokim działaniu fizjologicznym, ale jego rola jako nootropiku nie jest jednoznaczna.
Jeśli chodzi o bezpieczeństwo, najwięcej danych mamy dla substancji, które były badane klinicznie w określonych wskazaniach. Dla wielu „research peptides” problemem jest brak standaryzacji. Nie wiadomo, jaka jest czystość produktu, jaka dawka rzeczywiście trafia do organizmu i jakie mogą być skutki długoterminowe. Mózg jest niezwykle złożonym organem, a ingerencja w jego sygnalizację bez nadzoru medycznego może nieść ryzyko.
Warto też pamiętać, że poprawa funkcji poznawczych nie zależy wyłącznie od substancji chemicznych. Sen, aktywność fizyczna, dieta, redukcja stresu i stymulacja intelektualna mają ogromny wpływ na BDNF i plastyczność mózgu. Czasem „naturalne nootropiki” w postaci regularnego ruchu i odpowiedniego snu działają silniej niż eksperymentalny peptyd.
Podsumowując, nowoczesne nootropiki takie jak Semax, Selank, VIP, PE22-28 czy Adamax to interesujące cząsteczki z punktu widzenia nauki o mózgu. Część z nich ma solidniejsze podstawy badawcze, inne są wciąż na etapie eksperymentów. Wspólną cechą jest próba modulowania układu nerwowego poprzez wpływ na neuroprzekaźniki, czynniki wzrostowe lub kanały jonowe. Dla laika najważniejsza informacja brzmi: to nie są magiczne pigułki na geniusz. To narzędzia badawcze, które wymagają dalszych badań, zanim będzie można mówić o ich bezpiecznym i skutecznym zastosowaniu w szerokiej populacji.
Laboria 
Dodaj komentarz